Σκεφτείτε λίγο την καθημερινότητά σας. Ο «πρώτος χώρος» είναι το σπίτι σας, εκεί που κοιμάστε και χαλαρώνετε. Ο «δεύτερος χώρος» είναι η δουλειά ή η σχολή σας, εκεί που παράγετε και περνάτε το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας. Πού πηγαίνετε, όμως, όταν θέλετε απλώς να υπάρξετε, να συναντήσετε ανθρώπους και να νιώσετε μέλος της κοινωνίας, χωρίς να χρειάζεται να ξοδέψετε χρήματα;
Αυτός είναι ο λεγόμενος «τρίτος χώρος».
Έννοια που καθιερώθηκε από τον κοινωνιολόγο Ray Oldenburg, ο τρίτος χώρος περιλαμβάνει τα πάρκα, τις πλατείες, τις δημόσιες βιβλιοθήκες, τα κοινοτικά κέντρα ή ακόμα και τα παραδοσιακά, φθηνά καφενεία της γειτονιάς. Σήμερα, ωστόσο, αυτοί οι χώροι εξαφανίζονται με ανησυχητικούς ρυθμούς, αλλάζοντας δραματικά τον τρόπο που ζούμε.
Όταν η κοινωνικοποίηση αποκτά «εισιτήριο» εισόδου
Η μεγαλύτερη αλλαγή των τελευταίων ετών είναι η απόλυτη εμπορευματοποίηση του ελεύθερου χρόνου. Πλέον, είναι σχεδόν ακατόρθωτο να βγεις από την εξώπορτα του σπιτιού σου χωρίς να νιώσεις την πίεση να καταναλώσεις. Τα παγκάκια στις πλατείες λιγοστεύουν ή γίνονται άβολα (συχνά εσκεμμένα, μέσω του λεγόμενου "εχθρικού σχεδιασμού"), ενώ ο δημόσιος χώρος παραχωρείται όλο και περισσότερο σε τραπεζοκαθίσματα.
Αν θέλεις να δεις τους φίλους σου, η default επιλογή είναι να καθίσετε σε ένα μαγαζί. Με την ακρίβεια όμως να χτυπάει κόκκινο, ένας καφές, ένα ποτό ή ένα απλό γεύμα έχουν μετατραπεί σε υπολογίσιμο έξοδο. Η κοινωνική ζωή έχει αποκτήσει ένα άτυπο «εισιτήριο» το οποίο πολλοί αδυνατούν πλέον να πληρώσουν σε καθημερινή ή έστω και εβδομαδιαία βάση.
Η παρακμή των δημόσιων υποδομών
Στην Ελλάδα, το πρόβλημα είναι ακόμα πιο έντονο. Οι πραγματικά ελεύθεροι, πράσινοι και ασφαλείς δημόσιοι χώροι σπανίζουν στις μεγάλες πόλεις. Τα πάρκα συχνά είναι παραμελημένα, ο φωτισμός ελλιπής και οι υποδομές για να φιλοξενήσουν ομάδες ανθρώπων (όπως καθαρά τραπέζια πικνίκ ή στέγαστρα) είναι ανύπαρκτες.
Σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, οι σύγχρονες δημόσιες βιβλιοθήκες ή τα κοινοτικά κέντρα λειτουργούν ως ζωντανοί οργανισμοί: πηγαίνεις, κάθεσαι σε αναπαυτικούς καναπέδες, διαβάζεις, δουλεύεις ή συζητάς, εντελώς δωρεάν. Εδώ, η έλλειψη τέτοιων ασφαλών και σύγχρονων δομών αφήνει τους πολίτες με μία μόνο επιλογή: την καφετέρια.
οι επιπτώσεις στην ψυχολογία και η λύση της οθόνης
Τι συμβαίνει όταν δεν έχεις τα χρήματα ή τη διάθεση να πληρώσεις για να υπάρξεις έξω; Κλείνεσαι μέσα. Η εξαφάνιση του τρίτου χώρου συνδέεται άμεσα με την επιδημία μοναξιάς που μαστίζει τις σύγχρονες κοινωνίες. Χωρίς μέρη για τυχαίες συναντήσεις, ζυμώσεις και χαλαρή κουβέντα, η αίσθηση της κοινότητας πεθαίνει.
Τη θέση του φυσικού τρίτου χώρου έχει πάρει, δυστυχώς, ο ψηφιακός. Τα κοινωνικά δίκτυα, το ατελείωτο scrolling στο TikTok και το Netflix έγιναν η φθηνή, εύκολη εναλλακτική για να περάσουμε τον χρόνο μας. Όμως, μια οθόνη δεν μπορεί ποτέ να αντικαταστήσει την ανθρώπινη επαφή. Είναι απλώς ένα παυσίπονο σε μια κοινωνία που απομονώνεται.
Πώς διεκδικούμε πίσω τους χώρους μας;
Το να έχουμε χώρους για να συνυπάρχουμε ελεύθερα δεν είναι πολυτέλεια, είναι βασικό ανθρώπινο δικαίωμα και προϋπόθεση για την ψυχική μας υγεία. Η λύση απαιτεί αλλαγή νοοτροπίας τόσο από τις τοπικές αυτοδιοικήσεις (με δημιουργία πάρκων, συντήρηση υποδομών και προστασία του δημόσιου χώρου) όσο και από εμάς τους ίδιους.
Ίσως είναι καιρός να αρχίσουμε να δίνουμε ραντεβού σε πάρκα, να οργανώνουμε μαζώξεις σε πλατείες με καφέ στο χέρι ή να ανοίγουμε πιο συχνά τα σπίτια μας. Το να υπάρχεις έξω στον κόσμο δεν πρέπει να απαιτεί πάντα πιστωτική κάρτα.